VU verwerft zeldzame eerste gereformeerde bijbel (1556)

De Universiteitsbibliotheek VU heeft een exemplaar verworven van Den Bibel in duyts. Deze bijbel uit 1556 geldt als de eerste gereformeerde bijbel.

20-09-2017 | 10:24

Deze bijzondere bijbel is een grote aanwinst voor de rijke collectie protestantica van de VU en wordt uiteraard onderwerp van studie in het onderzoek naar Nederlandse Bijbelvertalingen in de Lage Landen aan de VU (bijvoorbeeld www.bibliasacra.com) en elders. Ook in het onderwijs aan de VU krijgt de bijbel meteen een plaats, zoals in de interfacultaire minor “de Bijbel als volksboek”.

Steven Mierdmans drukte deze Nederlandse bijbel in 1556 in Emden, in samenwerking met Jan Geylliaert. Emden was destijds een toevluchtsoord voor gereformeerden op zoek naar een plaats om publiekelijk hun religie te kunnen belijden. Ook was het gedurende enkele decennia één van de belangrijkste drukkerscentra voor de dan nog jonge gereformeerde beweging.

eerste gereformeerde bijbel
Titelpagina van het tweede deel van de bijbel uit 1556 (signatuur: XC.00483.-)
Achtergrond

Nooit herdrukt
De tekst van deze bijbel uit 1556 gaat ten dele terug op de Liesveltbijbel, die ongekend populair was onder protestanten van allerlei snit in de zestiende eeuw en daarna. De tekst was evenwel grondig bewerkt op basis van de zogeheten Züricher bijbel, die in 1531 in Zürich bij Christopher Froschauer was verschenen. Deze Zwitserse bijbelvertaling bood een op de bijbelse grondtalen aansluitende vertaling in het Zwitser-Duits. De Nederlandse bewerking was een op bepaalde punten (te) letterlijke vertaling hiervan. Wellicht om deze reden en ook omdat de tekst nogal afweek van de bestaande Liesvelttekst vond deze bijbelvertaling weinig ingang en werd deze nooit herdrukt.

Wel grote invloed op protestantse bijbel productie

Toch was deze editie van grote invloed op de protestantse bijbel productie in de tweede helft van de zestiende eeuw, vanwege het hierin opgenomen uitgebreide thematische register op de bijbeltekst. Dit register was de basis voor andere registers, die min of meer een standaard onderdeel zouden zijn van latere protestantse bijbeledities. Afhankelijk van de beoogde doelgroep (gereformeerden, doopsgezinden, etc) werd het register meer of minder inhoudelijk aangepast.

Mogelijk afkomstig uit collectie dr. J.H. Gerretsen
Het exemplaar dat de VU uit particulier bezit heeft verworven, is mogelijk afkomstig uit de collectie van dr. J.H. Gerretsen (hofprediker bij de doop van prinses Juliana). Gerretsen had grote belangstelling voor de geschiedenis van het vroege protestantisme. Zo schreef hij een studie over Marten Mikron die in 1553/1554 als geloofsvluchteling naar Emden was uitgeweken (Micronius. Zijn leven, zijn geschriften, zijn geestesrichting. Nijmegen, 1895). Eén van zijn nazaten zocht een passend onderdak voor deze bijbel en vond dat in de universiteitsbibliotheek van de VU. Naast dit exemplaar in de VU zijn nog enkele andere exemplaren van deze zeldzame bijbel in binnen- en buitenland bekend.

August den Hollander, Hoogleraar Religieus erfgoed in Nederland (VU)


Neem voor meer informatie en bezichtiging contact op met conservator Oude Drukken, Willemien van Dijk